Onverwachte samenkomst

De linkse SP en de relatief rechtse ChristenUnie vinden elkaar op een nieuwe lijn: die van individu naar gemeenschap. Dat is de lijn die er volgens de Kamerleden Ronald van Raak en Gert-Jan Segers de komende tijd het meest toe doet.

Door: Ariejan Korteweg, Martin Sommer – de Volkskrant –  

We zijn gewend partijen neer te zetten op een lijn van rechts naar links. Maar er is ook een Enerzijds de moderne christenen van de CU, soms ongrijpbaar in het politieke spectrum maar in elk geval gedogers van de regering Rutte II. Anderzijds oppositiepartij SP, stijf links en nog steeds niet aan de beurt geweest om mee te regeren. Op het eerste gezicht elkaars tegenpolen. Maar die twee hebben meer gemeen dan je zou denken, hebben Segers en Van Raak ontdekt. Ze denken dat er een betere manier is de politiek te begrijpen dan langs de gangbare sociaal-economische lijnen. We spreken hen eerst in Amersfoort, waar beide partijen hun hoofdkantoor hebben. En later nog een keer in Den Haag.

Scheidslijn
Hun vingers jeuken om de verhoudingen opnieuw te schetsen. D66 is onder Pechtold helemaal naar het individu doorgeslagen, vinden ze, met GroenLinks als goede tweede. Ze zien een scheidslijn die dwars door VVD, PvdA en CDA heen loopt. Segers noemt Wiegel, die lokaal voor VVD’ers de samenwerking met de SP aanmoedigt. Van Raak signaleert bij zowel PvdA als CDA een grondslagendiscussie.

Segers: ‘De politiek gaat tegenwoordig uit van de rationele mens die alle opties op tafel heeft en zegt: ik kies wat me het beste dient. Dat is een overschatting van een deel van de samenleving. Een miskenning bovendien van de waardengemeenschap die we vormen. D66 zit het verst bij ons vandaan. Dat is een partij voor hoogopgeleide mensen, weldenkend, kosmopolitisch. Daar vinden ze: vooruit, tot er geen gemeenschap meer over is. Je zag de vermarkting van het publiek belang en nu zitten we met de brokken. Drie postbodes per dag die langskomen voor een hongerloontje. Is dat wat we wilden?’lijn die daar haaks op staat. Dan kijk je of partijen uitgaan van het individu of juist van de gemeenschap. Die indeling zou de komende tijd wel eens steeds belangrijker kunnen worden. Zie je de samenleving als een verzameling van individuen, of ontplooi je je individualiteit in en door een gemeenschap?’
De woorden zijn van Ronald van Raak (45), gepokt en gemazeld in de SP. Ze hadden net zo goed uit de mond van Gert-Jan Segers (45) kunnen komen, Kamerlid voor de ChristenUnie. Van Raak en Segers zou je partijideologen kunnen noemen. Beiden hebben een verleden bij het wetenschappelijk instituut van hun partij, beiden zetten hun gedachten graag op papier en kijken voorbij de opwinding van de dag.

Veel organiseren
Van Raak: ‘De rationele mens die in vrijheid kan kiezen, bestaat helemaal niet. Sinds de jaren negentig wordt Nederland gezien als een bedrijf, en de politicus als manager. Dat bedrijfsmatige denken, de financiële prikkels, de individuele verantwoordelijkheid… Het leek pragmatisch, maar bleek ideologisch. Keuzevrijheid is geen echte vrijheid. Je moet zelf een bijdrage kunnen leveren. Liberalen zien vrijheid als vertrekpunt, socialisten zien haar als doel van de politiek. Daarom willen liberalen weinig organiseren, en wij juist veel, om te zorgen dat mensen vrijheid hebben. Het neoliberalisme is een nog platter economisch model. Dat zegt: de markt kan die publieke taken beter organiseren.’

Segers: ‘Het gaat mis als marktwerking wordt losgelaten op terreinen waar het niet thuishoort. De protestantse traditie bezint zich op de kringen in de samenleving. Bij een bedrijf is marktwerking iets moois, het stimuleert creativiteit. Maar als je dat principe loslaat op zorg of onderwijs, vermeng je het met iets waar het niet thuishoort. Kijk naar het gezin. Dat is geen economische eenheid, je maakt geen contract met elkaar over hoeveel zorg en liefde je gaat leveren. Dat is een liefdesgemeenschap. In de politiek is het algemene belang weggedreven. Publieke taken zijn vermarkt, we praten over de bv Nederland. ‘

Van Raak: ‘Ik ben zelf christen, maar weet dat het bij sommige christenen gaat om de eigen verantwoordelijkheid tegenover de schepper. In mijn opvatting heb je vooral verantwoordelijkheid tegenover elkaar.’

En waar jullie elkaar ontmoeten is links van het midden?
Van Raak: ‘Nee nee! Je moet in een assenkruis kijken. Voor mij is alles voorbij de SP rechts. Dus dat ik de ChristenUnie rechts vind, is niet zo opmerkelijk. Op de schaal gemeenschap/individu zitten we wel dicht bij elkaar. Ideologie is niet alleen wat op papier staat, maar ook hoe je kijkt naar de mens en de wereld. Gert-Jan en ik zijn het over veel oneens, maar er is ook veel dat we elkaar niet hoeven uit te leggen. Dat laat verwantschap zien.’

Laten we een voorbeeld nemen: is de overheid te ver teruggetreden?
Van Raak: ‘Het is simpel: alles wat niet failliet mag gaan, hoort niet bij de markt. Banken die zich immoreel gedragen, zijn nu gered door de gemeenschap. Wellicht moet je een verschil maken tussen speculerende banken en spaarbanken. Dat soort discussies hoort in de politiek thuis.’
Segers: ‘Voor mij is de crux of het publiek belang gewaarborgd is. De burger denkt: belangrijke delen zijn weggedreven uit het publieke domein. Beslissingen worden genomen op plekken waar ik niet of moeilijk bij kan, in Europa of op de markt. Dat gebrek aan zeggenschap is desastreus voor de gemeenschap. Bij het beheer van ziekenhuizen moet je streven naar gezonde marktwerking, de beste prijs voor de beste kwaliteit. Maar nu is marktwerking doorgedrongen in een zorgdeel waar het niet hoort.’

Waarom lukt het zo moeilijk dit onderwerp te bespreken?
Van Raak: ‘In de Tweede Kamer worden zulke debatten snel technisch. Je kunt moeilijk praten over de vraag wat voor elkaar zorgen betekent. Of hoe kinderen worden voorbereid op de samenleving. Alles is in de mal van het CPB gestopt. Doe je een voorstel om de zorg anders te organiseren, dan past het niet in de systematiek.’
Segers: ‘Hoe kun je ervoor zorgen dat de burgers aan zet komen? Wij hebben de term coörporatiesamenleving geïntroduceerd: lokale energieopwekking en buurtzorg moeten weer vitale onderdelen van de samenleving worden. Mensen kunnen en willen dat samen organiseren. De overheid is vaak nog een sta-in-de-weg.’

De overheid krimpt al jaren. Vinden jullie elkaar in het verzet daartegen?
Van Raak: ‘De verzorgingsstaat zelf wordt door veel partijen als probleem gezien. Als het op een betere manier kan, prima. Maar wat niet kan, is de sociale werkplaatsen sluiten en zeggen dat die mensen maar moeten solliciteren.’
Segers: ‘Overheid, markt en samenleving, dat is een drieslag. Als de overheid door haar hoeven zakt, is de reflex: meer markt. Mijn oplossing zou zijn: meer samenleving, meer verantwoordelijkheid delen en zorgen dat de overheid garant staat voor het belang van de burger.’

Zijn we niet geneigd eerst altijd aan onze eigen rechten te denken?
Van Raak: ‘Er is een mentaliteit van ikke ikke ontstaan, pakken wat je pakken kan. De waarden van de markt zijn ook in de samenleving gaan domineren. Een beroep op solidariteit of naastenliefde wordt steeds moeilijker. De publieke moraal groeit niet aan een boom en komt ook niet uit de lucht vallen.’
Segers: ‘Ik zou zeggen dat de collectivisering van de solidariteit een probleem is. Als je solidariteit alleen maar grootschalig en tegelijk per individu organiseert, roept dat ook op dat mensen er eerder misbruik van maken. Dan verdwijnt het besef dat hier de ene mens voor de andere zorgt.’

We hebben een kabinet waarin de VVD domineert, met gedoogsteun van de CU. En niet de SP. Waarin zit het verschil?
Segers: ‘Wat ik mis bij de SP is het besef dat de stijgende kosten van de verzorgingsstaat niet meer kunnen worden opgebracht. Decentralisatie moet het terugleggen van taken naar lokale gemeenschappen zijn. Hier in Amersfoort zie je dat bij kerken en in buurten gebeuren. Dat moet, want in de zorg geven we in deze periode 6 miljard euro meer uit dan daarvoor. De grote beweging naar meer onderlinge zorg is in potentie een goede. Daarin heb ik de SP gemist.’
Van Raak: ‘Dan heb je ons de afgelopen jaren toch niet echt gevolgd. Voor de zorg en de sociale zekerheid hebben wij veel voorstellen gedaan. Hoe je flink kunt bezuinigen, op onnodige handelingen, op winsten van zorgverzekeraars, op bureaucratie. Waarom wij deze regering niet steunen, is omdat het een onmogelijke regering is. Deze regering was niet de voorkeur van de kiezers.’

Hoe verklaar je dat jullie desondanks iets met elkaar hebben?
Segers: ‘Misschien gaat het over de toekomst. Wij denken dat die sanering nodig was om erger te voorkomen. De afgelopen tijd zijn de wegen van SP en de ChristenUnie uiteengegaan. Zonder dat we elkaar nu in de armen hoeven vallen, zeggen we allebei dat het investeren in gemeenschappen, de wederkerigheid, het verhaal van de komende tijd is. En dat het bijvoorbeeld heel lastig is om dat met het individualistische D66 te doen.’
Van Raak: ‘De sociale zekerheid, de publieke dienstverlening wordt afgebroken. Zonder dat daar een alternatief voor is. De cirkel van begin jaren negentig is rond, dit kabinet is paars. Het moet anders in de toekomst. Er zijn allerlei combinaties mogelijk. In de PvdA, het CDA, en zelfs in de VVD zijn discussies gaande. We hebben een periode achter de rug met een dominant mens- en wereldbeeld. Daarmee zijn we tegen een grens gelopen.’

Herkennen jullie je in de opstand in Europa?
Van Raak: ‘Wij werken samen met partijen in Griekenland en Spanje. De bevolking wil onder het juk van Brussel uit, onder de financiële modellen, onder de bezuinigingen. Die politiek pakt desastreus uit, zegt de bevolking. En dat houdt niet op bij de Alpen.’
Segers: ‘Ook daar zie je verlies aan gemeenschap en zeggenschap. Er wordt een dictaat opgelegd. Ze kunnen niet zelf hun politiek vormgeven.’

Dus jullie hebben sympathie voor Syriza, voor Podemos?
Segers: ‘Niet vanwege hun financiële beleid. Wij hebben onderzoek gedaan naar de mogelijkheid van Grexit. Zorg voor een kwijtschelding van de schulden, geef perspectief aan een samenleving die wordt verscheurd. De muntunie die ons dichter bij elkaar moest brengen, drijft ons uit elkaar. Dit kan een moment zijn om Griekenland als euroland los te laten.’
Van Raak: ‘Niemand verwacht dat de euro het houdt. Er zijn zulke grote verschillen. Laten we ons voorbereiden op het uiteenvallen van de munt, en de landen, banken en fondsen weer uit elkaar halen. Dat gebeurt nu al. Er zijn al veel belangen uit Griekenland weggehaald.’

Wat gaat dit gesprek verder opleveren?
Segers: ‘We zouden een gezamenlijke agenda kunnen opstellen van herdemocratisering van het publieke domein. Van versterking van buurtrechten, tot zelf de groenvoorziening in handen nemen of zorg- en energiecoöperaties oprichten. Is er ruimte voor een participatiesamenleving, of is wat telt alleen maar werk werk werk? Dat is een belangrijke keuze, met een mensvisie die veel relationeler is dan die van de liberalen.’
Van Raak: ‘Het betekent dat je na de volgende verkiezingen niet alleen een linkse of een rechtse coalitie kunt krijgen, maar ook een van politici die willen investeren in de gemeenschap. Die niet het individu maar de samenleving als uitgangspunt nemen. Dan krijg je een heel ander verhaal over waar we heen willen met dit land, met Europa.’

Gaan jullie een Des Indes-beraad beginnen?
Segers: ‘Ook buiten de Kamer zou het interessant zijn met denkers van verschillende partijen over het herstel van gemeenschappen te spreken.’
Van Raak: ‘We zijn heel verschillende partijen maar ik sluit niet uit dat op bepaalde onderwerpen onze paden elkaar in de toekomst kunnen kruisen.’

 

Dit bericht is geplaatst in De energieke samenleving, Maatschappelijk debat. Bookmark de permalink.